Mugaren gainean dantzan
Lehen aldia dut hitzordu edo hiztarte honetan. Baten batek Hatsaren poesian irakurriko ninduen, baina poesiaren esanahia gorabehera, kronikaritzat dut neure burua gehiago, historiagintzan eta Wikipedian aritua, erruz (eta hobenik ez). Bide batez, 25 urte bete ditu aurten ezinbesteko Interneteko mezulari horrek. Zorionak hari eta auzolan horretan aritu direnei, ez baitira gutxi! Euskal Wikipediak udazkenean egingo ditu urteak, 25 ere bai.
Bada, justu auzolanaren edo lankidetzaren kontrakoa da muga, gizatalde baten gaineko bortxa ekintza, zatiketa artifiziala, herritarrak hertsatzen dituen errealitate bortitza, kanpotik ezarria, Palestinan bezala Euskal Herrian. Lausoa dugu batzuetan, nabarmena bestetan. Eta mugak edo fronterak jarri dit hizpidea askoren ahotan dabilelako, Behe Bidasokoa, zehazki. Gaur, pozik entzun dugu epaitegietatik etorri dela berri ona: errugabetzat jo dituzte 2024ko Korrikaren lehen egunean etorkin edo migranteak Hendaian muga pasatzen lagundu zituzten zazpi pertsona.
Bestetik, ikusi dudan dokumental bat eta estreinaldi bat aipatuko dut: Avenida. Zeri erreferentzia egiteko? Bada, zubiari. Etorbidearen Zubia berta-bertakoa dugu eta dokumentalak interesa pizten du, zubia oroitzapen askoren iturri baita, besterik ez bada haren gainetik paseoan edo korrika igaro garelako. Otsailaren hasieran, ikusminez hurbildu ginen beste hainbat herritar bezala dokumental hori ikustera Amaia aretora. Ikusleon adina, berriz, hamaika ikusi eta bizitako jendea, ni ere tartean (mende erdi pasatxo ez baita gutxi!).
Dokumentaleko parte-hartzaileetako baten esanak arreta piztu zidan; Irunek ia berezkoa duela muga hiri izatea, aspalditik: duela 2.000 urte ere ba omen zen, erromatar garaiko Irun baskoian. Hara, hau marka! Marka komodoa baita muga, sakona bezain laburra. Mugak mitologia handien sortzaile dira. Zenbait pertsonari aditzera eta mapa historiko batzuk ikustera, hemen beti existitu dira Bidasoaz eta Bortuz (Pirinioz) hegoaldera espainolak eta iparraldera frantsesak-frantxak-frankoak, edo haien arbasoak galiarrak: Asterix eta konpainia. Hau marka.
Mugak, ordea, indar arrotzek ezarri dituzte gurean. Indar militarrez lehenik, eta administrazio bihurtuta geroago. Espainiako gobernuaren indarrek euskal herritarrei Bigarren Karlistaldia irabazita (1876), haien askatasunak kendu izanaz Canovas del Castillo agintari espainiarrak zioen bezala, «indar ekintza batek zuzenbidea sortzen du, indarra zuzenbidea baita indarrak estatua eragiten duenean». Bada, zein indarkeriak eta fanatismok sortu ditu lurralde mugak? Horrelakoxe zerbait pentsatuko zuen Victor Hugok, estatu arteko gerrek Bidasoa inguruko erkidego natural euskaldunari eragindako txikizioaz nahigabetzen zenean.
1609an, Pierre De Lancre eta Jean D’Espagnet Frantziako koroaren estatu gizonek errepresio latza ekarri zuten Lapurdira, Inkisizioak Nafarroa Garaitik berea egiten zuen bitartean. Hondarribian eta Irunen, berdin. Sorgin ehiza horretan, D’Espagnet muga mapak eta diseinu militarrak marraztera gelditu zen Bidasoa inguruan, Pierre De Lancre irudimentsuak aske bizi nahi zuen herrian oinazea zabaltzen zuen bitartean. Beren eginkizuna amaituta (1611), agintari monarkikoek agindu zuten estatu arteko mugarriak ezartzea mendi eta ibaiertzotan, zigor gogorrez penatuz haiek kentzen zituzten herritarrak. Zilegi bekit esatea, bukatzeko: parada baduzue, ez galdu Asisko eta konpainiaren Sorgina banaiz, gure zinemaren mugarri bat (eta orain bai, positiboa). Zinez, nahiago Txingudi, Muga baino.
