Fiu fi fiu
Badago lurralde bat non gizakiek txoriek bezala hitz egiten duten. Ez, ez da ipuin baten hasiera, hala izango balitz seguruenik iraganean egongo litzateke esaldia. Ipuinek, sarri, garai bateko gauzez hitz egiten baitigute, galdutako ohitura zaharrez, talde bateko partaideek haien artean erlazionatzeko zituzten moduez, inguruko gauzak interpretatzeko erabiltzen zuten begiradaz. Baina kasu konkretu honetan narrazioa ez da iragan bihurtu, oraina da, sinestezina dirudien arren irla batean gizakiek txoriek bezala hitz egiten baitute, oraindik ere.
Kanariar Uharteetara oporretan joatea beti erlazionatu izan dut eguzkipean buelta eta buelta egotearekin, hemen mirari diren egun eguzkitsuez gozatzeko aukera etengabearekin, «Gabonetan Kanarietan egon naiz» kopetan idatzita daramaten urtarrileko beltzaranekin. Nik, bost minutuan hirugarren mailako erredura bat izateko daukadan berezko gaitasun honekin, ez ditut sekula Kanariar Uharteak helmuga turistiko bezala kontsideratu. Kanariar Uharteak berdin eguzkia formula; nire ezjakintasunaren ondorio dela onartzen badut ere, esango nuke bidaia agentziatako iragarkiak, ideia faltsu hori sortzeko orduan, lagungarri izan zaizkidala.
Kurioski, Feloche izeneko musikari frantses baten abestia entzutea izan da klixe honen funtsik ezaren inguruan hausnartzera bultzatu nauena. Artistak, txistu hotsak konbinatzen ditu abestietako batean; «zerbait ezberdina eskaintzearen helburu hutsagatik», pentsatu dut hasieran batean. Oker nenbilen. Youtubek bilaketa bat hurrengoarekin kateatzeko gure eskura jartzen duen tentazioari tiraka, El eco del Silbo Gomero izeneko dokumentala klikatu dut. Orduan hasi naiz puzzleko piezak elkartzen.
Felochek 7 urte zituela, haren ama Bonifacio Santos izeneko gizon batekin maitemindu zen, Frantziara errefuxiatu modura ihes egindako kanariarra, uharteen autodeterminazio eta independentziaren aldeko mugimendua babesten zuen MPAIC taldeko kidea. Pariseko auzo batean bizi izan ziren hirurak eta Bonifaciok Kanarietako ohiturak erakutsi zizkion Feloche txikiari, baita bere jaioterria ezagutzera eraman ere, Gomera uhartera. Gizakiek txoriak bezala hitz egiten duten lurraldea ezagutu zuen orduan mutikoak, benetako paradisua.
Bonifacio 2009. urtean hil zuten, New Yorken, eta Feloch-ek abesti bat idatzi zuen haren omenez, bere amarentzako opari modura. Handik denbora gutxira, espero ez zuen zerbait gertatu zen. Gomeran abestiaren berri izan zuten eta bertako eskoletan lantzen hasi ziren, gaztelerara itzultzen. Zalantza bat sortu zitzaien orduan. Nor zen Bonifacio? Eskola hartako frantseseko irakasleek musikariari idaztea erabaki zuten galdera horri erantzuna emateko helburuarekin. Dokumentala hasi baino ez zen egin.
Film labur honetan, Feloche Gomerara itzultzen da eta, haren bitartez, Silbo Gomero izenez ezagutzen den txistu-hizkuntza ezagutu dezakegu, bertako biztanleek haien artean erlazionatzeko duten modura hurbildu gaitezke, eta galtzear dauden ohiturak kontserbatzeari ematen dioten garrantzia senti dezakegu.
Irakurri dut Kanarietako gobernuak eskoletan hizkuntza berezi hau belaunaldi berriei erakusteko hautua egin zuela eta, horrez gain, 1999. urtean Kanarietako Ondare Etnografiko deklaratu zuela. Unescok berak, 20 urte beranduago, Gizadiaren Ondare Kultural Ez-Material adierazgarrienen zerrendan sartu zuen. Ondare guztia ez dela ukigarria, eta ukitu ezin daitekeenak balio gutxiago ez duela; Kanarietan horretaz guztiaz ohartu zirelako, ez dituzte ipuinak iraganean kontatzen.
Espero dezagun, gure herriko liburutegietan ez dadila sekula modu honetan hasten den istoriorik entzun: «Bazen behin lurralde bat non gizon-emakumeak oihuen bitartez komunikatzen ziren. Oihu berezi hari irrintzi esaten zioten…».
